Denizin inancı yoktur; ama kanunları vardır!

İnsan bazen kaderine değil, kendi ihmaline yenilir…

Mısırlı düşünür Mustafa Mahmud’a atfedilen, insanın zihninde uzun süre yankılanan şöyle bir söz vardır:

“Bir mümin ile bir inançsız denize girse, yüzme bilen kurtulur. Çünkü Allah, cahilleri kayırmaz.”

İlk bakışta inancın konforlu alanını rahatsız eden, biraz daha derin düşünüldüğünde ise insanın kendi varlığıyla yüzleşmesini sağlayan bir cümle…

Çünkü denizin kendine mahsus bir adaleti vardır. Kimin hangi kitaba inandığını, hangi mabette secde ettiğini, hangi duayı kaç defa tekrarladığını bilmez. Dalga, insanın mezhebini sormaz; akıntı, kimlik kartını incelemez. Su, yüzme bilmeyeni inancından dolayı kıyıya taşımaz.

Deniz, denizdir. Kanunları da herkes için aynıdır.

Belki de insanın en büyük yanılgısı, Allah’a inanmayı, Allah’ın yarattığı düzenin kurallarından muaf olmak zannetmesidir.

Oysa kâinat, başıboş bir tesadüfler yığını değil; muazzam bir ölçünün, hikmetin ve nizamın tecellisidir. Bir çekirdeğin ağaca dönüşmesinde, gezegenlerin yörüngelerinde, suyun kaldırma kuvvetinde, insan bedeninin işleyişinde bir düzen vardır.

İnsan bu düzeni anlamakla yükümlüdür.

Ne var ki biz bazen yaratılmış olanın kanunlarını öğrenmek yerine, yaratıcının bu kanunları bizim için askıya almasını bekliyoruz.

Çalışmadan başarı, üretmeden bereket, tedbir almadan selamet, liyakat göstermeden makam, adaleti tesis etmeden huzur bekliyoruz.

Sonra da bütün bunların gerçekleşmemesini imtihan, ihmalimizi kader, tembelliğimizi tevekkül diye isimlendiriyoruz.

Ne kadar da kullanışlı kelimelerimiz var!

İnsanın kendi kusuruna kader, kendi tembelliğine tevekkül, kendi cehaletine teslimiyet demesi; hakikati değiştirmiyor. Sadece hakikatin üzerini biraz daha süslü kelimelerle örtüyor.

TEVEKKÜL, KULAÇ ATMAYI REDDETMEK DEĞİLDİR

Tasavvufun derinliklerinde insanı kendisiyle yüzleştiren ince bir hakikat saklıdır: Sebeplere sarılmak, sonucu yaratmaya kalkışmak değildir; sebepleri terk etmek de tevekkül değildir.

Tohumu toprağa bırakmadan hasat beklemek, tarlaya küsmüş bir çiftçinin yağmura sitem etmesine benzer.

Gemiyi inşa etmeden tufandan korunmayı beklemek, fırtınayı kaderle açıklamak, yüzme öğrenmeden denize girip kurtuluşu mucizeye havale etmek…

Bunlar tevekkülün değil, insanın kendi sorumluluğundan kaçışının hikâyeleridir.

İnsan kulaç atmalıdır; fakat denizin sahibi olduğunu zannetmemelidir. Çalışmalıdır; fakat emeğini ilahlaştırmamalıdır. Bilmelidir; fakat bilgisinin sınırlarını da bilmelidir.

İşte acziyet ile irade, teslimiyet ile gayret arasındaki o ince tasavvufî denge…

Hakk’a güvenmek, halkın kanunlarını görmezden gelmek değildir. Kadere iman etmek, iradeyi inkâr etmek hiç değildir.

CEHALETİN EN TEHLİKELİSİ, KENDİSİNİ İLİM ZANNEDENİDİR

Bir insanın hiçbir şey bilmemesi belki bir eksikliktir; fakat bilmediğini bilmemesi, üstelik cehaletini imanla süslemesi çok daha büyük bir tehlikedir.

Sokrates’in meşhur sorgulayıcı tavrı, Mevlânâ’nın insanın kendi içindeki karanlığı aşmaya yönelik çağrısı, Yunus Emre’nin ilim ile irfanı buluşturan dili, farklı yollardan aynı kapıya çıkar: İnsan önce kendini tanımalı, sonra hakikati aramalıdır.

Çünkü hakikat, insanın mensubiyetine göre şekil değiştirmez.

Bir doktorun diploması, hastanın ateşini düşürmez; bilgisi ve mahareti düşürür. Bir yöneticinin dinî söylemi, adaletsiz kararını adil hâle getirmez. Bir esnafın bereket duası, ölçüsüne hile karıştırıyorsa terazisini doğrultmaz.

Allah’ın adını anmakla Allah’ın yarattığı kullara karşı sorumluluklarımızı yerine getirmek aynı şey değildir.

Bazen en uzun duaların arkasında en büyük ihmaller, en yüksek dinî sloganların gölgesinde en derin liyakatsizlikler saklanabilir.

Ve insan, başkasının cehaletini eleştirirken kendi cehaletine bir kürsü kurabilir.

BİR TOPLUMUN DENİZİ DE VARDIR

Bu mesele yalnızca boğulma tehlikesiyle karşı karşıya kalan iki insanın hikâyesi değildir.

Bir ülke de kendi cehaletinde boğulabilir.

Eğitimi hamasete, ekonomiyi temenniye, adaleti mensubiyete, liyakati sadakate, bilimi ideolojik ezberlere teslim eden toplumlar; denize yüzme bilmeden giren kalabalıklara benzer.

Sonra gemi neden batıyor diye birbirlerine bakarlar.

Kimse gemiyi kimin yanlış inşa ettiğini, kaptanın hangi ehliyete sahip olduğunu, pusulanın neden bozulduğunu sormaz. Herkes kurtuluş duasına katılır.

Oysa dua etmek başka, gemiyi delmek başkadır!

Bir toplumun kurtuluşu, yalnızca ne kadar inandığıyla değil; inancını adalet, bilgi, ahlak, emek ve sorumlulukla ne kadar buluşturabildiğiyle de ilgilidir.

Zira adaletin olmadığı yerde dinî söylem çoğalabilir ama vicdanın sesi kısılabilir. Bilginin olmadığı yerde kanaatler çoğalabilir ama hakikat yoksullaşabilir.

SON SÖZ: ÖNCE KENDİ NEFSİNİN DENİZİNDE BOĞULMA!

Belki de insanın en büyük yolculuğu, dışarıdaki denizleri aşmadan önce kendi nefsinin dalgalarıyla yüzleşmesidir.

Kibirden, cehaletten, taassuptan, tembellikten ve kendini hakikatin tek sahibi sanma hastalığından kurtulabilmektir.

Tasavvufun aradığı insan, yalnızca çok konuşan, çok bilen veya çok ibadet eden insan değildir; bildiğini yaşayan, bilmediğini öğrenen, nefsini sorgulayan ve başkasının hakkını kendi hakkı kadar önemseyen insandır.

Dua et elbette…

Ama duanı emeğinle, tevekkülünü tedbirinle, imanını ahlakınla, bilgini hikmetinle tamamla.

Çünkü bazen insanı denizde boğan şey suyun derinliği değil, kendi acziyetini kabul etmeyişidir.

Ve unutma:

Allah’a güvenmek güzeldir; fakat Allah’ın sana verdiği aklı kullanmamak, güven değil emanete vefasızlıktır.

Denize girmeden önce yüzmeyi öğren. Hayata atılmadan önce yaşamayı, konuşmadan önce düşünmeyi, hüküm vermeden önce bilmeyi öğren.

Sonra dua et…

Belki de asıl mesele, Allah’tan bizi denizden çıkarmasını istemeden önce, bize verdiği aklı neden kıyıda bıraktığımızı sorgulamaktır.

Şimdi kendimize soralım: Biz hayatın hangi denizinde yüzme öğrenmeden kulaç atıyor, hangi ihmallerimizi kader, hangi tembelliklerimizi tevekkül, hangi cehaletimizi iman diye adlandırıyoruz?

İbrahim Küçüker